W 1920 r. Dr. Lathrop Stoddard wydał w Stanach
Zjednoczonych rasistowską książkę "The Rising
Tide of Color", w której przedstawił ideę "pod-ludzi".
Odniósł prawdziwy sukces wydawniczy doczekawszy się 14 wydań.
Jego następna książka "The Revolt Against Civilization"
również odniosła sukces. Stoddard w 1939 r. odbył podróż do
Niemiec.
27 lutego 1920 r. emir Fejsal z Damaszku
w porozumieniu z emirem Abdulą z Ammanu Huseinem, władcą Mekki,
zwołali w Damaszku proarabski Kongres. Proklamowano na
nim emira Fejsala królem Zjednoczonej Syrii. Syria znajdowała
się pod francuską kontrolą i w ten sposób Paryż mógł realizować
swoje polityczne plany względem Palestyny.
Pod koniec lutego 1920 roku uzbrojone grupy
Arabów dokonały serii napaści na żydowskie osady Metulla, Kfar
Giladi i Tel Hai w Górnej Galilei. 1 marca w bitwie w Tel Hai
ginie 6 żydowskich obrońców, w tym kapitan Joseph Trumpeldor.
Odsiecz z pomocą z Jaffy dotarła do Galilei za późno.
W dniach 4-7 kwietnia 1920 roku wybuchły
arabskie zamieszki w Jerozolimie. Arabowie wystąpili przeciwko
Żydom pod hasłem "Rząd jest z nami!" Podczas
żydowskiego święta Pesach, Arabowie rozbijali żydowskie
sklepy, grabili domy i urządzali lincze na Żydach. W zamieszkach
zginęło 6 Żydów, a 211 zostało rannych. Wojsko brytyjskie długo
zwlekało z podjęciem jakichkolwiek kroków, a gdy podjęto działania,
to aresztowano 19 żydowskich obrońców. Wszyscy oni dostali wysokie
wyroki więzienia, między innymi Ze'ev Jabotinsky (1880-1940)
został skazany na 15 lat ciężkiego więzienia. Na przywódcę arabskich
zamieszek, Haj Muhammeda Amina al-Husseina wydano zaocznie wyrok
9 lat więzienia.
Wywołało to
oburzenie i poczucie głębokiej niesprawiedliwości wśród żydowskiej
społeczności w Palestynie.
19 kwietnia 1920 roku przeprowadzono pierwsze
wybory do żydowskiego Zgromadzenia Narodowego
(Asefat haNivharim) w Paelstynie. Był to żydowski samorząd
zajmujący się sprawami religijnymi, kulturalnymi i opieką społeczną
Żydów.
Około 1920 r. w Palestynie silne wpływy
uzyskał ultraortodoksyjny Rabin Chaim Jozef Sonnenfeld
(1849-1932), który pochodził z Węgier i reprezentował poglądy
antysyjonistyczne.
W dniach 25-26 kwietnia 1920 roku zebrała
się Najwyższa Rada Aliantów w San Remo (Włochy). Podczas
konferencji postanowiono przyznać Wielkiej Brytanii mandat nad
Palestyną i Irakiem, a Francji mandat nad Syrią i Libanem. Granice
pomiędzy terytoriami miały być dokładnie określone w ciągu czterech
lat. W tekst zawartej umowy włączono
Deklarację Balfoura z 1917 roku, która zawierała obietnicę
utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie.
W 1920 r. na Węgrzech wydano ustawę ograniczającą
liczbę żydowskich studentów na uniwersytetach (numerus clausus).
W 1920 r. w Polsce opublikowano antyżydowskie
"Protokoły Mędrców Syjonu", które miały udowodnić
Polakom istnienie żydowskiego planu przejęcia panowania nad
światem. Propaganda szybko przeobraziła się w akty przemocy,
zabójstw, egzekucji i pogromów. Brały w nich udział również
regularne oddziały armii polskiej. Zasłynął pod tym względem
generał Józef Haller (1873-1960).
W 1920 r. dzięki finansowemu wsparciu Henry
Forda w Niemczech wydano antysemicką książkę "The International
Jew". Książka doczekała się 16 edycji w Niemczech.
Działający w Stanach Zjednoczonych Henry Ford oficjalnie opowiadał
się za antysemityzmem. Wydawał on w USA gazetę "Dearborn
Independent" (nakład: 700 tys. egzemplarzy), w której
przedstawiał "żydowski problem".
W 1920 r. w Wielkiej Brytani opublikowano
"Protokoły Mędrców Syjonu". W następnych latach
książkę wydano we Francji i innych krajach.
W 1920 r. na bolszewicką Ukrainę najechała
polska armia. Podczas wojny polsko-sowieckiej, oddziały polskie
wielokrotnie mordowały Żydów.
W 1920 r. w Związku Sowieckim, Partia
Komunistyczna wchłonęła wszystkie żydowskie organizacje socjaldemokratyczne
i socjalistyczne. Syjoniści zostali zmuszeni do zaprzestania
działalności.
Równocześnie
żydowscy komuniści aktywnie uczestniczyli w życiu politycznym
Związku Sowieckiego. Według danych na 1920 r., na ogólną liczbą
22 Komisarzy Ludowych, 17 było Żydami. W Komisariacie Wojny,
na 43 członków - 33 było Żydami. W pozostałych Komisariatach
stanowili oni około 80% członków.
15 czerwca 1920 roku powstała tajna żydowska
organizacja zbrojna Haganah (Obrona). Pierwszym
dowódcą Haganah został Eliyahu Golomb (1893-1945).
W 1920 r. w Atlit powstała pierwsza żydowska
fabryka papierosów.
1 lipca 1920 r. Palestyna przypadła Anglii,
na mocy traktatu pokojowego z Turcją. Zaczął się okres brytyjskiej
administracji cywilnej w Palestynie. Na czele brytyjskiego Ministerstwa
Kolonii zasiadał wówczas Winston Churchill.
W latach 1920-1925 Urząd Wysokiego Komisarza
nad Palestyną sprawował brytyjski dyplomata o żydowskim pochodzeniu
Sir Herbert Louis Samuel (1870-1963). Jego pierwszym aktem było
ogłoszenie amnestii dla więźniów politycznych. Uwolniono wówczas
między innymi Vladimira Jabotinskiego.
W dniach 7-24 lipca 1920 roku odbyła się
doroczna konferencja Organizacji Syjonistycznej, zwołana
w Londynie (Wielka Brytania). Było to pierwsze duże spotkanie
przedstawicieli ruchu syjonistycznego po wojnie. Dyskusje dotyczyły
rozwoju osadnictwa żydowskiego w Palestynie oraz metod jego
finansowania. Podjęto decyzję o założeniu
Keren Hayesod (Palestine Foundation Fund).
Keren Hayesod miała przeznaczyć w ciągu 5 lat sumę 25
mln funtów na kolonizację żydowską w Palestynie.
11 lipca 1920 r. w Londynie powstała
Międzynarodowa Organizacja Syjonistyczna Kobiet (Women's
International Zionist Organization - WIZO). Pierwszym prezydentem
organizacji została wybrana Rebecca Sieff. Organizacja skupiała
się na edukacji kobiet i dzieci, oraz na aktywnej pomocy dla
imigrantów żydowskich.
W 1920 r. pierwszym prezydentem Ligii Narodów
został premier Belgii Paul Hymann (1865-1941), mający żydowskie
pochodzenie. Jego ojciec napisał hymn narodowy Belgii.
W październiku 1920 roku po raz pierwszy
zebrało się Zgromadzenie Narodowe, które dokonało
wyboru Rady Państwowej (Va'ad Le'umi) spełniającej
rolę organu zarządzającego Zgromadzeniem. Język hebrajski
ogłoszono urzędowym językiem Żydów żyjących w Ziemi Izraela.
W grudniu 1920
r. w Hajfie w siedzibie Technion powstał pierwszy żydowski
związek zawodowy robotników Histadrut Haovdim . Była
to organizacja apolityczna, działająca wyłącznie na rzecz poprawy
warunków pracy i bytu żydowskich robotników w Palestynie. Założycielem
był Berl Katznelson (1887-1944).
W 1921 r. Giovanni Pressiosi opublikował
we Włoszech "Protokoły Mędrców Syjonu". Robert
Lambelin wydał tę antysemicką książkę we Francji. W jednym
roku było 16 edycji książki.
W styczniu 1921 r. Arabowie zorganizowali
w Gichem demonstrację przeciwko żydowskiej kolonizacji w Palestynie.
22 lutego 1921 roku odbyły się wybory do
Rabinicznej Rady Palestyny. Po raz pierwszy obok
głównego rabina sefardyjskiego (urzędującego od czasów tureckich)
wybrano głównego rabina aszkenazyjskiego (zajmującego się imigrantami
z Europy Środkowej) oraz Radę Rabiniczną. Wybrani zostali: Naczelny
Rabin Aszkenazyjski Rabbi Abraham Isaac HaCohen Kook (1864-1935)
oraz Naczelny Rabin Sefardyjski Rabbi Jakob Meir.
Konstytucja Marcowa 1921 r. przyznała Żydom
w Polsce wolność religijną i równość wobec prawa tak jak wszystkim
innym obywatelom.
Według danych
spisu ludności w Polsce w 1921 r., ludność żydowska stanowiła
8 % ogółu mieszkańców kraju. Żydzi koncentrowali się w miastach
byłej Kongresówki, Galicji i kresów wschodnich. Odznaczali się
oni wyraźną odrębnością społeczno-zawodową. Na 100 osób czynnych
zawodowo w Polsce, Żydów było 6,8 - z tego w handlu i ubezpieczeniach
62, w przemyśle i rzemiośle 23, w komunikacji 10, w wolnych
zawodach i służbie publicznej 12, w rolnictwie 1. Pozycja ludności
żydowskiej była różna w poszczególnych regionach kraju. Na kresach
wschodnich zdobyli wyraźną przewagę gospodarczą, w byłej Kongresówce
i Galicji utrzymywali silną pozycję w handlu, przemyśle i drobnym
rzemiośle, natomiast na Pomorzu, Wielkopolsce i Śląsku byli
słabi. Zamożność ludności żydowskiej, mimo głębokiego zróżnicowania,
była wyższa w porównaniu z zamożnością ludności polskiej.
W 1921
r. Bund i Poale Zion założyły wspólnie w Polsce
Centralną Organizację Edukacji Jidysz (CYSHO). Promowano naukę
jidysz.
Na wiosnę 1921 r. w Palestynie powstała arabska
Najwyższa Rada Muzułmańska, która była reprezentacją
religijną uznawaną przez brytyjską administrację w Palestynie.
Przewodniczącym był mufti Jerozolimy.
Wiosną 1921
r. Arabowie zwrócili się do Winstona Churchilla (szef brytyjskiego
Ministerstwa Kolonii) z petycją żądającą samodzielności państwowej,
cofnięcia Deklaracji Balfoura i powstrzymania swobodnej emigracji
żydowskiej do Palestyny. Churchill oświadczył, że "deklaracja
obok siedziby żydowskiej przewiduje również siedzibą arabską".
Ponieważ władza Emira Fajsala nie sięgała
poza Jordanię, a trudnością dla Brytyjczyków był brak oficjalnego
przywódcy Arabów w Palestynie, wymyślono tytuł Wielkiego
Muftiego Jerozolimy. Wybrano człowieka umiarkowanego i wykształconego,
mianowicie Szejka Hisama al-Dina. Jego przeciwnicy zalepili
Jerozolimę plakatami atakującymi kolegium elektorskie, w których
oskarżono o dominację w nim Żydów. Pod presją obrano więc Haj
Muhammeda Amina al-Husseina. W trzy tygodnie później wybuchły
antyżydowskie zamieszki.
W dniach 1-6 maja 1921 r. wybuchły arabskie
zamieszki w Palestynie. Arabowie zaatakowali żydowskie społeczności
w Jaffie, Petah Tikvie, Rehovot, Tel Awiwie i Haderze. Tel Awiw
został obroniony przez pułkownika Margolin, który bez pozwolenia
brytyjskich władz przybył tam na czele kilkuset byłych żydowskich
legionistów. Ogółem w zamieszkach zginęło 47 Żydów, a ponad
100 zostało rannych. Zginęło również 48 Arabów.
Brytyjczycy ulegli arabskim naciskom
i nakazali wstrzymanie napływu nowych żydowskich imigrantów
do Palestyny, z powodu napiętej sytuacji. 1 sierpnia władze
brytyjskie wprowadziły nowe przepisy imigracyjne, ograniczające
liczbę żydowskich imigrantów przybywających do Palestyny.
W dniach 1-14 września 1921 roku odbył się
Dwunasty Kongres Syjonistyczny w Carlsbad (Karlowe
Wary) w Czechosłowacji. Omówiono działalność Keren HaYesod,
która nabywała duże obszary ziemi w Dolinie Jezreel. Ważnym
tematem rozmów były arabskie zamieszki 1920 i 1921 roku w Palestynie.
W 1921 r. Wielka Brytania podzieliła terytorium
mandatowe Palestyny. Odcięto terytorium położone na wschód od
rzeki Jordan z obszaru, do którego była zastosowana Deklaracja
Balfoura i ustanowiono tam nowe państwo - Transjordanię.
Z ziem obiecanych Żydom pozostał tylko mały pasek ziemi na zachód
od rzeki Jordan - około 1 terytorium Palestyny.
W 1922 r. Liga
Narodów zatwierdziła proklamowanie Emiratu Transjordańskiego.
W 1921 r. Związek Sowiecki przyjął "Nową
Politykę Ekonomiczną" (NEP). Polegało to na częściowym
dopuszczeniu prywatnego kapitalizmu, na
czym dużo korzystali żydowscy przedsiębiorcy i kupcy.
W 1922 r. w Nowym Jorku (USA) powstał Jewish
Institute of Religion, zajmujący się kształceniem rabinów.
Założycielem był Rabbi Stephen Samuel
Wise (1874-1949).
W 1922 r. w Chicago (USA) powstał Hebrew
Theological College, kształcący ortodoksyjnych rabinów.
W 1922 r. Rabbi Hayim Heller (1878-1960)
założył w Berlinie (Niemcy) uczelnię religijną Bet ha-Midrash
ha-Elyon. Był to nowy rodzaj jesziwy,
która była kombinacją tradycyjnych studiów biblijnych i talmudycznych.
16 kwietnia 1922
roku w Jerozolimie założono syjonistyczną partię religijną HaPo'el
HaMizrakhi (Robotnicy Mizrakhi), której celem
było wspieranie żydowskiego osadnictwa w Ziemi Izraela. 28
maja powstał ruch Bnei Akiva, młodzieżowe ramię organizacji
HaPo'el haMizrakhi. Duchowym przywódcą ruchu był Rabbi
Abraham Isaac Kook. Przygotowywano się do uruchomienia własnego
ruchu kibucowego i założenia religijnych kibuców.
------- Pierwsza "Biała Księga" -------
18 czerwca 1922 r. rząd Wielkiej Brytanii
opublikował pierwszą "Białą Księgę", ograniczającą żydowską
emigrację do Palestyny. Dokument został podpisany przez Winstona
Churchilla. Od tej pory władze brytyjskie przydzielały Żydom
certyfikaty na określoną liczbę imigrantów, którzy w danym czasie
mogli przybyć do Palestyny. Tym działaniem
Brytyjczycy mieli nadzieję uspokoić obawy arabskie, co do dalszych
losów Palestyny.
24 czerwca 1922 r. niemieccy nacjonaliści
zamordowali żydowskiego premiera Niemiec Waltera Rathenau.
24 lipca 1922 r. Liga Narodów przyjęła
projekt Mandatu Palestyńskiego z następującym komentarzem:
"Odbudowa Żydowskiej Siedziby Narodowej ma się dokonać
bez żadnego uszczerbku dla praw ludności arabskiej w Palestynie".
Gubernator Palestyny opracował projekt dotyczący Rady Legislacyjnej,
który jednak obie strony (żydowska i arabska) odrzuciły.
W 1922 r. przywódcy stronnictw politycznych
żydowskich, niemieckich i ukraińskich w Polsce postanowili wspólnie
wziąć udział w wyborach parlamentarnych. W tym celu utworzono
Blok Mniejszości Narodowych. W Bloku nie uczestniczył
Bund i Poalej Syjon. W Galicji partie żydowskie
zgłosiły własną osobną listę wyborczą, a w byłym Królestwie
Polskim osobną listę wyborczą zgłosił Żydowski Demokratyczny
Blok Ludowy.
W wyniku wyborów do Sejmu RP (5 listopada
1922r.) Blok Mniejszości Narodowych zdobył 16 % głosów
(66 mandatów), natomiast pozostałe stronnictwa żydowskie zdobyły
razem 4,6 % głosów (18 mandatów). Ogółem Żydzi zdobyli 34 mandaty
do Sejmu i Senatu RP. Między innymi do Sejmu wszedł ortodoksyjny
Rabin Meir Shapiro (1887-1934).
Równocześnie
z wyborami parlamentarnymi, odbywała się silna agitacja polityczna
do wyboru prezydenta (wybieranego przez Sejm RP). Walka wyborcza
uległa polaryzacji między Romanem Dmowskim i Józefem Piłsudskim.
W walce politycznej wykorzystywano antyżydowskie oszczerstwa.
Narodowcy domagali się odebrania Żydom prawa wyborczego.
W toku zacieklej politycznej walki, Piłsudski zrezygnował, a
jego miejsce zajął Gabriel Narutowicz (1865-1922). Prawica
wystawiła arystokratę Maurycego Zamojskiego (1871-1939). W wyniku
wyborów, prawica przegrała.
Po wyborze Narutowicza na prezydenta
Polski, zwolennicy stronnictw prawicowych (endecja) wywołali
w Warszawie zamieszki antyżydowskie (10-15 listopada 1922 r.).
Między innymi doszło do pobicie posłów żydowskich i wyrzucania
żydowskich studentów z uniwersytetu. W ostrej antyżydowskiej
agitacji aktywnie uczestniczył generał Haller. Doprowadziło
to do zamordowania prezydenta Narutowicza (16 listopada 1922
r.). Prawica oskarżyła o to zabójstwo Żydów i socjalistów, którzy
swoim zachowaniem sprowokowali zabójcę (w ich mniemaniu był
on bohaterem narodowym).
W dniach 22-28 października 1922 roku władze
brytyjskie przeprowadziły pierwszy spis ludności w Palestynie.
Okazało się, że Palestynę zamieszkuje 757 tys. ludzi, z których
84 tys. było Żydami (11% ogółu mieszkańców).
30 października 1922 r. premierem Włoch został
Benito Mussolini. Początkowo był on
przychylny ideom Syjonizmu i stosunki z Żydami włoskimi
były dobre, jednakże po nawiązaniu współpracy z Hitlerem, we
Włoszech nasilił się antysemityzm.
Tymczasem w Niemczech nasiliły się wystąpienia
rewolucyjne, zwłaszcza w Saksonii i Turyngii. Zostały one stłumione
przez armię. Również pucz Hitlera w listopadzie 1922 r. Monachium,
został stłumiony przez armię. W czasie
trwania puczu w Monachium, Adolf Hitler zapowiedział rozwiązanie
niemieckiego rządu "zaprzedanego Żydom oraz zagranicy".
Hitler został osadzony w więzieniu.
W 1923 r. do wyznania mojżeszowego w Polsce
przyznawało się 2.989.000 osób, czyli 10,5% ogółu mieszkańców
kraju.
W dniach 5-16 sierpnia 1923 roku odbył się
Trzynasty Kongres Syjonistyczny w Carlsbad (Karlowe
Wary) w Czechosłowacji. Postanowiono oficjalnie utworzyć Żydowską
Agencję dla Palestyny (Jewish Agency for Palestine
- Sochnut), która miała być przedstawicielem żydowskiej
społeczności w Palestynie i zaspokajać jej potrzeby administracyjne.
29 sierpnia 1923 roku Liga Narodów oficjalnie
przyznała Wielkiej Brytanii mandat nad Palestyną. Pełnomocnictwo
obejmowało brytyjską obietnicę utworzenia państwa żydowskiego
zgodnie z Deklaracją Balfoura.
W owym czasie Kongres Stanów Zjednoczonych
i prezydent Harding zaakceptowali Deklarację Balfoura.
W 1923 roku Ze'ev Jabotinsky (1880-1940)
założył w Rydze (Łotwa) żydowski rewizjonistyczny ruch młodzieżowy
Betar.
W 1923 roku Pinhas Rutenberg (1879-1942)
założył Palestine Electric Corporation Ltd. (później
Israel Electric Corporation Ltd.) wykorzystującą do produkcji
prądu elektrycznego siłę wody z rzeki Jordan. W realizacji projektu
Rutenberg korzystał ze wsparcia Barona Rothschilda.
W 1923 r. Burton Hendrick wydał w Stanach
Zjednoczonych książkę "The Jews in America",
w której wzywał do powstrzymania żydowskiej imigracji do USA.
W 1923 r. Narodowo-Socjalistyczna Partia
Pracy Niemiec (NSDAP) liczyła 800 tys. członków. Dziesięć
lat później liczyła 14 mln członków.
W 1923 r. Sol Bloom (1870-1949) został wybrany
na senatora do Kongresu Stanów Zjednoczonych. Pochodził z ortodoksyjnej
rodziny.
------- Czwarta Aliyah -------
W latach 1924-1931 do Palestyna napłynęła
czwarta fala żydowskich imigrantów. Podczas tej Czwartej
Aliyah w Ziemi Izraela osiedliło się około 60 tys. Żydów,
większość pochodzących z Polski. Byli to najczęściej rzemieślnicy
i drobni przedsiębiorcy, którym została utrudniona działalność
gospodarcza w Polsce (był to wynik reformy Władysława Grabskiego
- z tego powodu często mówi się Aliyah Grabskiego). Dodatkowo
Stany Zjednoczone wprowadziły ograniczenia ilościowe dla emigrantów
ze Wschodniej Europy. Wielu Żydom pozostawała tylko emigracja
do Palestyny.
W 1924 roku do Palestyny przyjechało
8 tys. żydowskich imigrantów. Wielu z nich osiedliło się w rozwijającym
się Tel Awiwie.
W 1924 r. w Stanach Zjednoczonych opublikowano
akt Johnsona, nakładający znaczne ograniczenia w napływie nowych
imigrantów do Ameryki. W rezultacie została zamknięta droga
ucieczki dla niemieckich Żydów.
W 1924 r. prezydent Meksyku Plutarco Elias
Calles ogłosił, że jego kraj będzie przyjmował żydowskich imigrantów.
Jednakże w 1937 r. ograniczył tę liczbę
do 100 wiz rocznie.
W 1924 r. Adolf Hitler wzywał w książce "Mein
Kampf" do wytępienia "pasożytów" i
"robactwa". Pisał to o Żydach. Równocześnie
z Hitlerem, w Niemczech działał nazistowski ideolog Rosenberg,
który spostrzegał Żydów jako wampiry, trucicieli krwi i bolszewickich
spiskowców, których należy wyniszczyć.
We wrześniu 1924 r. tajna policja bolszewicka
w ZSRR aresztowała ponad 30 tys. żydowskich aktywistów organizacji
syjonistycznych, zmuszając te organizacje do podziemnej
działalności.
W 1924 r. w Polsce młodzież żydowska stanowiła
26 % ogółu studentów i 23 % uczniów szkół średnich.
W 1924 r. Benjamin Frankel założył na Uniwersytecie
w Illinois (USA) Fundację Hillela, która zajmowała się
pomocą i obroną praw studentów żydowskich w kampusie akademickim.
Fundacja spełniała funcke religijne oraz socjalne.
W 1925 r. w Polsce w wyniku kryzysu wzrosło
bezrobocie do 185 tysięcy osób. Nasilił się kryzys gospodarczy,
który pogłębiał się jeszcze bardziej w wyniku wojny celnej prowadzonej
z Niemcami. Dlatego w 1925 r. Polskę
opuściło 35 tysięcy Żydów, którzy udali się do Palestyny.
9 lutego 1925 roku nastąpiło uroczyste otwarcie
wyższej uczelni Technion w Hajfie. 1 kwietnia
otworzono Uniwersytet Hebrajski (HaUniwersita
Halwrit beJeruszalaim). Otwarcia dokonał brytyjski dyplomata
Lord Arthur James Balfour (1848-1930). Obie uczelnie powstały
przy aktywnej pomocy Organizacji Syjonistycznej.
30 kwietnia 1925 r. Zev (Vladimir) Jabotinsky
założył w Paryżu (Francja) Partię Rewizjonistyczną (Brit
Ha-Tzionim Ha-Revisionistim). Zdecydowanie sprzeciwiali
się brytyjskiej polityce ograniczania liczby żydowskich imigrantów
przybywających do Palestyny.
7 sierpnia 1925 r. w Berlinie utworzono Żydowski
Instytut Naukowy (Yidisher Visenshaftlikher Institut
- YIVO), który za siedzibę obrał sobie Wilno. Działali tam wybitni
naukowcy: Majer Balaban (1877-1942), Icchak Schiper (1884-1943),
Mojżesz Schorr (1874-1941) i Arie Tartarkower (1897-1982). Celem
działalności Instytutu była promocja edukacji jidysz
oraz badania historii i życia Żydów w Europie Wschodniej.
W latach 1925-1928 urząd Wysokiego Komisarza
nad Palestyną sprawował Lord Herbert Plumer.
W 1925 r. ponownie doszło do licznych ataków
na żydowskie osiedla w Palestynie, jednak tym razem były one
dobrze bronione przez siły Haganah.
Gdy w maju 1926 r. Piłsudski przeprowadził
w Polsce zamach stanu, fala jawnego antysemityzmu opadła.
Państwo uznało wtedy żydowską szkołę elementarną (cheder).
Rząd popierał wpływy ortodoksów w żydowskich gminach,
gdyż ci popierali politykę rządu.
Obóz narodowej
demokracji został zepchnięty na margines przez sanacyjny reżim
Piłsudskiego. Endecy w tych warunkach zaczęli radykalizować
swoje poglądy, propagując jawnie faszystowskie hasła. Nastąpił
w Polsce wzrost antyżydowskiej nienawiści.
W okresie międzywojennym w Polsce bardzo
dobrze rozwijała się kultura żydowska. Pisali znani pisarze:
Uri Cwi Grinberg (1896-1981), Perec Markisz (1885-1952), Israel
Joszua Singer (1893-1944) i Isaac Bashevis Singer (1904-1991).
Poezję pisał Mordechaj Gebirtigs (1877-1942).
W dniach 18-28 sierpnia 1925 roku odbył się
Czternasty Kongres Syjonistyczny w Wiedniu, w
Austrii. Delegaci zdecydowali się na dalszy rozwój spółdzielczego
osadnictwa w Palestynie, opartego na kibucach.
Od 1926 r. Komintern, czyli Międzynarodówka
Komunistyczna (z siedzibą w Moskwie), zalecała oficjalnie
towarzyszom żydowskim zmianę danych personalnych, w tym nazwisk,
na słowiańskie. Z Komunistycznej Partii Polski: Lea Kantorowicz
przeobraziła się w Jelenę Kamińską; jej mąż Icchak Gordon -
w Aleksandra Leonowicza; Nechama i Józef Feigenbaum stali się
Natalią i Osipem Krawczynkim; Chana Milsztajn stała się Hanną
Turską; Motke Hajman został Mikołajem Wojnarowiczem; Rapaport
stał się Józefem Karpińskim.
W 1927 roku nasilił się kryzys gospodarczy
społeczności żydowskiej w Palestynie. Stawiało to całe syjonistycznie
przedsięwzięcie w śmiertelnym zagrożeniu. W Tel Awiwie bezrobocie
sięgało wysokości 40% zdolnych do pracy ludzi. Z tego powodu
znacznie zmalało liczba imigrantów napływających do Palestyny
(2.700 imigrantów w stosunku do 5.000 emigrantów, którzy opuścili
Palestynę).
5 sierpnia 1927 roku założono ruch Kibbutz
Me'uhad (Zjednoczony Kibuc), który przez długi
czas był największym ruchem kibucowym w Palestynie. Na jego
czele stał Itzchak Tabenkin. Obok powstało pięć innych ruchów,
reprezentujących różne modele osadnictwa w Palestynie.
W kwietniu 1927 r. w Palestynie miało
miejsce trzęsienie ziemi o sile 6,2 stopnia w skali Richtera.
Zginęło około 300 ludzi i zniszczonych zostało tysiąc budynków
w Jerychu, Nablusie, Jerozolimie, Nazarecie, Tyberiadzie, Lod
i Ramle.
W 1927 r. w środowiskach studenckich w Rumunii
powstał "Legion Archanioła Gabriela". W 1930
r. organizacja ta przekształciła się w "Żelazną Gwardię".
Była to antyżydowska skrajnie nacjonalistyczna organizacja,
która nie cofała się przed mordowaniem sędziów i premierów rządu
rumuńskiego (w 1933 r. i 1938 r.). Założycielem był Corneliu
Codreanu (1899-1938).
"Żelazna Gwardia" otrzymywała
silne wsparcie finansowe od niemieckich ugrupowań nazistowskich.
W 1927 r. w Związku Sowieckim żyły 2 miliony
700 tys. Żydów, stanowiąc 2% ogółu ludności. Stanowili 20% kupców
i 40% rzemieślników.
W dniach 30 sierpnia-11 września 1927 roku
odbył się Piętnasty Kongres Syjonistyczny w Bazylei,
w Szwajcarii. Poszukiwano dróg wyjścia z kryzysu gospodarczego
w Palestynie.
1 stycznia 1928 roku brytyjskie władze mandatowe
w Palestynie zatwierdziły Konstytucję Knesetu Izraela,
która stwarzała prawne podstawy dla żydowskich organizacji w
Ziemi Izraela. Przewidywała ona funkcjonowanie: Zgromadzenia,
Rady Narodowej, Rady Rabinicznej oraz samorządów
w miastach i wioskach.
W 1928 roku urząd Wysokiego Komisarza nad
Palestyną sprawował Sir Harry Charles Luke (1884-1969).
24 września 1928 r. sługa synagogi
(szames), na polecenie rabinów, ustawił przy Murze Zachodnim
w Jerozolimie, ogrodzenie oddzielające miejsce modlitw kobiet
i mężczyzn. Było to zgodne z tradycją żydowską. Jednakże
zaprotestowali przeciwko temu Arabowie, żądający od władz brytyjskich
usunięcia tej "inwestycji" w obrębie Wzgórza Świątynnego.
Brytyjczycy ugięli się pod naciskiem Arabów. Z kolei zaprotestowali
Żydzi, a potem arabscy robotnicy rozpoczęli prace utrudniające
żydowskie modły pod Murem Zachodnim. Ten spór nabierał stopniowo
na sile, aż wybuchł latem 1929 r.
W latach 1928-1931 urząd Wysokiego Komisarza
nad Palestyną sprawował Sir John Robert Chancellor (1870-1952),
który podjął się próby żydowsko-arabskiej mediacji.
Agencja Żydowska zaczęła dawać fundusze
dla żydowskiej organizacji militarnej Haganah (Obrona).
Podstawowym jej zadaniem była obrona osiedli żydowskich. Początkowo
tym działaniom był przychylny nawet rząd brytyjski, który ułatwił
przeszkolenie około 3 tysięcy młodzieży tworzących pomocniczą
policję. Z reguły byli to członkowie Hagany.
Rok 1928 zakończył
się pojawieniem pierwszych promyków nadziei na wyjście z kryzysu
gospodarczego. Liczba ludności żydowskiej w Palestynie osiągnęła
poziom 160 tys. osób. Do końca roku do Palestyny przybyło ogółem
2.178 nowych imigrantów (w porównaniu z 2.186 emigrantami).
Liczba żydowskich osad wyniosła 96 (w porównaniu w 1917 roku
było 49 osad).
------- Piąta Aliyah -------
W latach 1929-1939 do Palestyny napłynęła
wielka fala żydowskich imigrantów ze Wschodniej Europy. Była
to Piąta Aliyah. W tym okresie do Palestyny przybyło
ogółem 250 tys. Żydów, z których największa część 174 tys. przybyła
w latach nielegalnej imigracji 1933-1939. Wielu z nowych imigrantów
było wykształconymi ludźmi nauki, doktorami, prawnikami i profesorami
uciekającymi przed rodzącym się w Niemczech nazizmem.
W dniach 27 lipca-10 sierpnia 1929 roku odbył
się Szesnasty Kongres Syjonistyczny w Zurychu,
w Szwajcarii. Dyskusje skoncentrowały się nad rozwinięciem działalności
Agencji Żydowskiej (Jewish Agency).
16 sierpnia 1929 roku ortodoksyjna młodzież
żydowska, za zgodą brytyjskich władz mandatowych, urządziła
pochód ku Murowi Zachodniemu w Jerozolimie.
Wielki Mufti Jerozolimy, Amin el-Hussein
postanowił wykorzystać to wydarzenie i rozpuścił pogłoski, że
Żydzi zamierzają przejąć kontrolę nad Wzgórzem Świątynnym w
Jerozolimie. Podburzeni w ten sposób Arabowie zniszczyli 23
sierpnia otoczenie Muru Zachodniego (Ściana Płaczu). W następnych
dniach zamieszki wybuchły w innych miastach Palestyny. Podczas
masakry w Hebronie zginęło 66 Żydów, w tym kobiety i dzieci.
W większości miejsc żydowscy obrońcy zdołali powstrzymać arabskich
napastników. Jednak w czasie trwania zamieszek (23-29 sierpnia)
zginęło 133 Żydów, a 399 zostało rannych. Zginęło także 87 Arabów,
a 91 zostało rannych. Zamieszki skończyły się dzięki interwencji
brytyjskich oddziałów wojskowych, które stłumiły siłą rozruchy.
24 października 1929 roku Brytyjczycy wysłali
do Palestyny specjalną komisję dochodzeniową, która miała zbadać
przyczyny wybuchu krwawych zamieszek arabsko-żydowskich. Na
czele komisji stał Sir Walter Russell Shaw (1887-1981).
W 1929 r. władze stalinowskie w Związku Sowieckim
przeszły do przyspieszonej industrializacji i kolektywizacji.
Zakazano wtedy wszelkiej prywatnej działalności, a żydowskich
przedsiębiorców i kupców uznano za wrogów klasowych. Utracili
oni prawa wyborcze, możliwość kształcenia się na wyższych uczelniach,
opiekę zdrowotną i kartki żywnościowe.
Jednocześnie
budowano liczne zakłady przemysłowe, w których wielu biednych
Żydów znajdowało zatrudnienie. Liczni Żydzi wzięli też udział
w akcjach kolonizacyjnych. Władze komunistyczne wybrały Birobidżan
(w Kraju Chabarowskim nad rzeką Birą) w dalekiej Azji, prawie
przy wybrzeżu Pacyfiku, na teren osadnictwa żydowskiego. Utworzono
Żydowski Okręg Autonomiczny. Związek Sowiecki zabezpieczał
sobie w ten sposób granicę, a jednocześnie łatwiej było tam
zasymilować Żydów, niż w otoczeniu do którego przywykli. Mogli
oni tam zbudować swój własny "żydowski kraj".
31 marca 1930 roku Sir Walter Shaw przedstawił
raport swojej komisji dochodzeniowej w Palestynie. Komisja zaleciła
wprowadzenie ostrych restrykcji policyjnych, ze szczególnym
ograniczeniem żydowskiej imigracji do Palestyny.
Tego samego
dnia brytyjski rząd wysłał do Palestyny nową komisję dochodzeniową,
na której czele stał Sir John Hope Simpson (1868-1961). Zadaniem
tej komisji było zbadanie wszystkich aspektów konfliktu arabsko-żydowskiego.
W 1930 r. Stalin przy przejmowaniu władzy
w Sowieckiej Rosji używał antyżydowskich haseł. W ten sposób
usunął on konkurentów w kierownictwie partii komunistycznej.
Wielu żydowskich działaczy partyjnych, naukowców, lekarzy i
artystów padło ofiarą terroru stalinowskiego w latach trzydziestych.
24 czerwca 1930 r. Rabbi Meir Shapiro otworzył
w Lublinie (Polska) Szkołę Talmudyczną - Jesziwę Mędrców
Lublina (Jeshivat Chachmei - Hakhmei). Budynek
szkolny miał 7 pięter i 120 sal wykładowych. Biblioteka liczyła
40 tys. książek. Wkrótce potem otworzono Instytut Judaistyczny
w Warszawie.
Społeczność żydowska w 1930 roku (Copyright: Gedeon)
W 1930 r. na świecie żyło około 15 milionów
Żydów, z czego połowa w Europie Środkowo-Wschodniej. W Polsce
żyło wówczas przeszło 3 miliony Żydów, co stanowiło 10% mieszkańców
kraju. Najliczniejsza społeczność żydowska na świecie znajdowała
się w USA - 4 miliony Żydów. W Palestynie znajdowało się 160
tys. Żydów.
Około 1930 r. w Rumunii żyło około miliona
Żydów. Było to drugie pod względem liczebności po Polsce, skupisko
Żydów w Europie.
W latach 30-tych w Polsce mieszkało
około 3 351 000 Żydów. Liczba ta stopniowo rosła, gdyż napływali
Żydzi uciekający przed nazistami.
Ludność wyznania mojżeszowego w Polsce w 1931 roku (Copyright:
Alex)
22 sierpnia 1930 r. Sir John Simpson przedstawił
raport swojej komisji dochodzeniowej w Palestynie. Zaproponował
on wstrzymanie żydowskiej imigracji i nie tworzenie nowych osad
żydowskich w Palestynie.
W 1930 r. na niewielką skalę wybuchły
rozruchy arabskie w Nablusie. Jednakże w całej Palestynie zanotowano
wiele morderstw Żydów.
------- Druga "Biała Księga" -------
20 października 1930 roku brytyjski rząd
opublikował drugą "Białą Księgę", podpisaną
przez ministra kolonii Barona Sidney James Webb Passfield'a
(1859-1947). Dokument odrzucał Deklarację Balfoura z
1917 roku i wprowadzał ograniczenia w napływie żydowskich imigrantów
do Palestyny. W szczególności silne ograniczenia nakładano na
zakup nowej ziemi przez Żydów w Palestynie.
W latach 1931-1937 urząd Wysokiego Komisarza
nad Palestyną sprawował Sir Arthur Grenfell Wauchope (1874-1947).Tolerował
on znaczny wzrost nielegalnej żydowskiej imigracji napływającej
do Palestyny.
W kwietniu 1931 roku część radykalnych członków
żydowskiej organizacji militarnej Haganah odłączyła się
w Jerozolimie od organizacji i utworzyła własną grupę zbrojną
Irgun Tzva'i Le'umi (Narodowa Organizacja Zbrojna
- Etzel).
W dniach 30 czerwca-17 lipca 1931 roku odbył
się Siedemnasty Kongres Syjonistyczny w Bazylei,
w Szwajcarii. Podczas obrad doszło do poważnego starcia pomiędzy
przywództwem Organizacji Syjonistycznej a Rewizjonistami,
którzy zaatakowali Chaima Weizmanna za jego probrytyjską politykę.
18 listopada 1931 roku brytyjskie władze
mandatowe przeprowadziły spis ludności w Palestynie. Ustalono,
że w Palestynie żyło 1.036.000 ludzi, w tym 175 tys. Żydów (17%
ogółu mieszkańców).
W latach 1931-1936 premierem Węgier był generał
Guyla von Gombos, który otwarcie popierał antysemityzm
i zachęcał do antyżydowskich rozruchów.
W 1932 r. w Moskwie (ZSRR) otworzono Centralne
Muzem Antyreligijne, w którym specjalny dział prezentował
religię żydowską nazwaną "głupim judaizmem".
W 1932 r. Herbert Henry Lehman został pierwszym
żydowskim gubernatorem Nowego Jorku (USA). Od tego momentu Żydzi
mieli zawarte porozumienie z Partią Demokratyczną w Stanach
Zjednoczonych.
28 marca 1932 r. rozpoczęły się w Tel Awiwie
pierwsze zawody sportowe Maccabiah Games. Żydowscy sportowcy
przybyli z 21 państw.
9 czerwca 1932
r. uruchomiono hydroelektrownię w miejscu gdzie rzeki Jordan
i Jarmuk spotykają się i wspólnie wpadają do Jeziora Galilejskiego.
Została wybudowana przez Pinhasa Rutenberga, założyciela Palestine
Electric Company. Hydroelektrownia została zniszczona przez
Jordańczyków w 1948 r.
W 1932 r. w Niemczech NSDAP zdobywała
wciąż coraz większe poparcie społeczeństwa. Obiecując przywrócenie
wielkości Rzeszy i dobrobytu, faszyści podburzali masy przeciwko
komunistom i Żydom, których oskarżono jako sprawców kryzysu.
A kryzys gospodarczy się pogłębiał.
Liczba bezrobotnych w Niemczech przekroczyła 6 milionów, a produkcja
przemysłowa spada do 40% z 1929 r.
------- Młodzieżowa Aliyah -------
W 1932 roku żydowski pracownik naukowy w
Berlinie (Niemcy), Rech Freier (1892-1984) zaproponował wysłanie
żydowskiej młodzieży z Niemiec do Ziemi Izraela. Została założona
organizacja Juedische Jugendhilfe (Pomoc Młodym Żydom).
W ten sposób narodził się ruch młodzieżowej Aliyah
(1932-1939), w której z Niemiec wyjechało 22 tys. żydowskich
dzieci.
W latach 1932-1939 ponad pół miliona Żydów
opuściło Europę. Połowa z nich udała się do Palestyny. Wielka
Brytania przyjęła 75 tys. Żydów, Stany Zjednoczone przyjęły
75 tys. Żydów (lata 1933-1939).
------- Aliyah Bet -------
W latach 1933-1939 nasiliła się żydowska
emigracja z Niemiec do Palestyny. Została ona nazwana Aliyah
Bet. W tym okresie do Palestyny nielegalnie przybyło 174 tys.
żydowskich imigrantów.
W 1933 r. w Niemczech do władzy doszedł dyktator
Adolf Hitler (30 stycznia 1933 r.). Rozpoczął się terror wymierzony
przeciwko opozycji i ludności żydowskiej. Hitler rozpoczął wydawanie
antyżydowskich ustaw, zgodnie z tym, co wcześniej obiecywał;
każdy, kto miał jednego lub więcej żydowskich dziadków, został
określony jako przynależny do rasy żydowskiej. Żydowskie książki
były palone, żydowskie przedsiębiorstwa były bojkotowane, a
Żydzi wykluczani z działalności zawodowej. Był to początek rządów
narodowych socjalistów, którzy tworzyli państwo totalitarne
oparte na zasadach wodzowskich i rasistowskich.
W marcu 1933 r. niemieccy naziści zaatakowali
Żydów w mieście Breslau (Niemcy). Był to pierwszy oficjalny
akt przemocy względem społeczności żydowskiej.
22 marca 1933
r. naziści założyli w Niemczech pierwszy obóz koncentracyjny
w Dachau w Bawarii. Uwięziono w nim politycznych przeciwników
partii NSDAP. Obóz był prowadzony przez oddziały SS, które doskonaliły
metody eksterminacji ludzi. Do końca wojny zginęło w nim około
66 tys. ludzi, w tym 40 tys. Żydów.
20 marca 1933 r. z inicjatywy Żydów, w Wilnie
na Litwie rozpoczął się bojkot towarów nazistowskich.
27 marca 1933 r. w Nowym Jorku przeszła
demonstracja przeciwko nazistowskiemu reżimowi w Niemczech.
W demonstracji wzięło udział 50 tys. ludzi.
W latach 1933-1945 prezydentem Stanów Zjednoczonych
był Franklin Delano Roosevelt (1882-1945). Jego
doradcą od spraw obrony i ekonomii był żydowski finansista Bernard
Baruch (1870-1965). Baruch był przeciwnikiem syjonizmu
i nie zgadzał się z żydowskim osadnictwem w Palestynie. Przyjacielem
prezydenta był żydowski eksper rolniczy i finansista Henry Morgenthau
(1891-1967), który pomagał licznym żydowskim organizacjom. Morgenthau
został w 1933 r. przewodniczącym Komitetu Administracji Rolnictwa,
a później sekretarzem skarbu Stnaów Zjednoczonych.
1 kwietnia 1933 r. w Niemczech ogłoszono
bojkot Żydów, a następnie (7 kwietnia) wykluczono ich z warstwy
urzędniczej, zakazując wszelkiej pracy publicznej, w wojsku,
szkołach, teatrach itp. W ten sposób "legalnie"
usunięto Żydów ze szpitali, uniwersytetów, ośrodków naukowych
itp.
26 kwietnia 1933 r. w Niemczech powstała
tajna policja Gestapo (Geheime Staatspolizei).
Została założona przez Hermanna Goeringa, a w rok później przekazana
SS oraz Himmlerowi i Heydrichowi.
10 maja 1933 r. w Niemczech publicznie
spalono wszystkie "nie-niemieckie" książki.
Spalono ponad 20 tys. żydowskich książek.
W maju 1933 r. Vidkun Quisling założył w
Norweską Partię Faszystowską. W
owym czasie w Norwegii żyło około 1.800 Żydów.
Wiosną 1933 roku przedstawiciele Organizacji
Syjonistycznej przeprowadzili tajne rozmowy z niemieckimi
nazistami na temat umożliwienia emigracji niemieckich Żydów
do Palestyny. Zawarto porozumienie (Ha'avara),
na mocy którego Naziści zgodzili się na wyjazd Żydów wraz z
większością swojego majątku do Palestyny. Organizacja Syjonistyczna
musiała jednak poprzez Agencję Żydowską zdeponować pieniądze
na specjalnym koncie. Za te pieniądze były kupowane niemieckie
towary, które przewożono do Palestyny i innych krajów. Dochód
ze sprzedaży tych towarów przekazywano następnie na rzecz żydowskiego
osadnictwa w Palestynie. Natomiast Naziści mogli w ten sposób
pozbyć się Żydów oraz przełamywali próbę bojkotu nazistowskiego
eksportu.
Ocenia się, że do 1939 roku na ten cel
przekazano ogółem 40.419.000 USD. W zamian Naziści wypuścili
z Niemiec 60 tys. Żydów. Negocjacje w imieniu Organizacji
Syjonistycznej prowadził dyrektor Wydziału Politycznego,
Dr Chaim Arlosoroff (1899-1933).
W 1933 r. Dawid Ben Gurion został prezesem
Agencji Żydowskiej w Palestynie i z zapałem zaczął zajmować
się przygotowywaniem Żydów do życia w samodzielnym państwie.
13 lipca 1933 r. ogłoszono w Niemczech, że
NSDAP jest jedyną prawnie działająca partią w państwie.
20 lipca 1933 r. kardynał Pacelli podpisał
w Niemczech konkordat z Adolfem Hitlerem. W ten sposób
Watykan "oficjalnie zaakceptował narodowy socjalizm".
25 lipca 1933 r. Jacob Rosenheim (przewodniczący
Agudat Israel w Niemczech) zaapelował do brytyjskiego
Lorda Melchetto i naczelnego Rabina Wielkiej Brytanii Hertza,
aby nie ogłaszano bojkotu nazistowskich towarów. Bojkot nazwał
"przestępstwem przeciwko ludzkości". Rosenheim
obawiał się odwetowych aktów przemocy względem Żydów w Niemczech.
26 lipca 1933 r. naziści niemieccy ogłosili
pozbawienie wszelkich praw Żydów niemieckich.
W dniach 21 sierpnia-4 września 1933 roku
odbył się Osiemnasty Kongres Syjonistyczny w Pradze,
w Czechosłowacji. Był to pierwszy Kongres, na którym
przewagę zdobyli członkowie socjalistycznego kierunku w ruchu
syjonistycznym.
W październiku 1933 r., na wezwanie Arabskiego
Komitetu Wykonawczego, rozpoczęły się demonstracje przeciwko
polityce brytyjskiej w Palestynie. Arabii protestowali przeciwko
żydowskiej imigracji do Palestyny.
W latach 1933-1936 w Polsce doszło do 1.289
poranień Żydów. Antysemityzm polski nie miał podłoża
rasowego, lecz społeczno-ekonomiczne.
W maju 1934 r. Julius Streicher zaczął wydawać
w Niemczech antysemicką gazetę "Der Sturmer",
między innymi oskarżając Żydów o liczne mordy rytualne
na chrześcijańskich dzieciach w minionych wiekach.
2 maja 1934 r. amerykański kongresmen z Pennsylvanii
Louis T. McFadden zaatakował Żydów w Kongresie. Był to pierwszy
akt politycznego antysemityzmu w Stanach Zjednoczonych.
7 maja 1934 r. sowieckie władze proklamowały
utworzenie w Birobidżanie na Dalekim Wschodzie Żydowskiego
Okręgu Autonomicznego. Żydzi dysponowali w nim żydowskimi
gazetami, w szkołach nauczano jidysz, a żydowska kultura
nie miała żadnych ograniczeń w rozwoju. Region miał powierzchnię
36 tys. km2. Populacja nigdy nie przekroczyła 18 tys. ludzi.
30 czerwca 1934 r. nazistowskie oddziały
SS (Schutzstaffelor) rozprawiły się z bojówkami SA (Sturmabteilung),
mordując całe przywództwo organizacji. Była to "noc
długich nożów".
12 stycznia 1935 r. w Palestynie został założony
religijny kibuc haDati. Powstał dzięki działalności organizacji
HaPoel HaMizrachi i religijnych aktywistów Światowej
Organizacji Syjonistycznej.
Gdy w 1935 r. zmarł w Polsce Piłsudski, sanacja
była zmuszona szukać porozumienia z Narodową Demokracją
i innymi skrajnie prawicowymi partiami. Wiele z nich było skrajnie
antyżydowskimi. Wspólnym elementem porozumienia politycznego
była ideologia antysemicka.
Pod koniec trzydziestych lat, Kościół
katolicki w Polsce aktywnie popierał antyżydowskie nastroje,
powielając tradycyjne stereotypy. Razem z rządem i Narodową
Demokracją, Kościół określał Żydów jako elementy "obce",
uciążliwe dla gospodarki i nie wartościowe z moralnego punktu
widzenia.
W dniach 10 sierpnia-3 września 1935 roku
odbył się Dziewiętnasty Kongres Syjonistyczny
w Lucernie, w Szwajcarii. Najważniejszym omawianym tematem była
kwestia ratowania niemieckich Żydów i ich emigracja do Palestyny.
12 września 1935 roku Ze'ev Jabotinsky (1880-1940)
założył w Wiedniu (Austria) Nową Syjonistyczną Organizację.
Opowiadał się on za radykalną walką o utworzenie państwa żydowskiego
w Palestynie.
Po 1935 r. w Polsce nastąpił wzrost
zainteresowania Żydów radykalnym nurtem "syjonistów-rewizjonistów",
którzy bezkompromisowo opowiadali się za utworzeniem państwa
żydowskiego w Palestynie. Nie wahali się przy tym użyć zbrojnej
przemocy. Coraz częściej zauważano też, że jedynie działalność
Bundu może stawić czoła rosnącemu polskiemu antysemityzmowi.
Bund stopniowo stawał się najsilniejszą żydowska partią
w Polsce.
15 września 1935 r. w Niemczech uchwalono
Ustawy Norymberskie przeciwko Żydom. Były to między innymi
ustawy o "ochronie krwi i honoru niemieckiego", które
dyskredytowały Żydów i pozbawiały ich obywatelstwa. Rozpoczęła
się polityka grabieży, gwałtów, dyskryminacji politycznej i
ekonomicznej Żydów. Żydzi stali się obywatelami drugiej kategorii.
W 1935 r. Dr. Joseph Goebbels
udzielił wywiadu londyńskim dziennikarzom, w którym powiedział,
że "Żydzi muszą zginąć".
W listopadzie 1935 r. politycy arabscy Palestyny
przedstawili brytyjskim władzom mandatowym memorandum,
domagające się utworzenia demokratycznego rządu arabskiego,
zatrzymania żydowskiej imigracji oraz zakazania sprzedaży arabskiej
ziemi Żydom. Równocześnie konferencja duchownych muzułmańskich
zagroziła klątwą każdemu Arabowi, który sprzeda ziemię Żydom.
W 1936 r. w Polsce Edward Śmigły-Rydz wprowadził
na uniwersytetach segregację klasową Żydów.
W marcu 1936
r. przez polskie miasta przeszły masowe demonstracje protestujące
przeciwko antysemickiej przemocy.
W 1936 r. w centralnych władzach Komunistycznej
Partii Polski, na 15 osób, było 8 Żydów i 7 Polaków. Na
15 sekretarzy komitetów okręgowych, 8 było pochodzenia żydowskiego,
a 7 polskiego. W "aktywie centralnym" było
53% Żydów. Równie wysoki był udział Żydów w strukturach terenowych
KPP. W okręgu radomskim w 1932 r. Żydzi stanowili 37%, w okręgu
kieleckim ponad 54%. W strukturach młodzieżowych w sierpniu
1930 r. w skali całego kraju Żydzi stanowili 80%.
19 kwietnia 1936 roku wybuchły arabskie zamieszki
w Jaffie, w których zginęło 9 Żydów. 20 kwietnia rozruchy rozszerzyły
się na całą Palestynę. Na czele rewolty stanął wielki mufti
Jerozolimy, Haj Muhammed Amin al-Husseini (1895-1974). Najwyższa
Rada Arabska postawiła żądanie wstrzymania żydowskiej imigracji
i ogłosiła strajk generalny w Palestynie. Wojsko brytyjskie
podjęło nieudolne działania tłumienia zamieszek. Mnożyły się
napady na kibuce i osady żydowskie. Mieszkańcy żydowskiej dzielnicy
w Jerozolimie zostali ewakuowani. We wrześniu do Palestyny wkroczyła
brytyjska dywizja z Egiptu, która siłą zdławiła arabskie powstanie.
W walkach zginęło około 120 Arabów. Wielu przywódców powstania
aresztowano, inni musieli uciekać z kraju. Muhammed al-Husseini
zbiegł do Libanu. Ogółem zginęło 300 Żydów.
Skutkiem zamieszek 1936 r. w Palestynie była
decyzja Żydów o szybkiej rozbudowie własnego portu w Hajfie.
Oznaczało to rosnącą izolację gospodarczą Żydów od Arabów.
4 czerwca 1936 r. Leon Blum (1872-1950) został
pierwszym żydowskim premierem Francji. Był on socjalistą
i wprowadził wiele reform socjalnych we Francji.
4 czerwca 1936 r. polski premier Felicjan
Sławoj-Składkowski ogłosił w Polsce "ekonomiczną wojnę"
przeciwko Żydom.
30 lipca 1936 r. generał Franco ogłosił w
Hiszpanii proklamowanie rządu faszystowskiego. W Hiszpanii wybuchła
wojna domowa. Przeciwko faszystom wystąpiły
brygady międzynarodowe z 35 tys. ochotników, w tym znajdowało
7 tys. Żydów.
11 listopada 1936 roku brytyjski rząd skierował
do Palestyny specjalną komisję dochodzeniową, na której czele
stał Lord William Robert Wellesley Peel (1867-1937). Miała ona
za zadanie wyjaśnić tło i przyczyny wybuchu krwawych zamieszek
w Palestynie.
10 grudnia 1936 r. pierwszy żydowski kibuc
Tel Amel został otoczony obronną palisadą i zaopatrzone w wieżę
strażniczą. Prace budowlane przeprowadzono ze środków Jewish
National Fund. Od tego momentu podobne konstrukcje obronne
budowano w osadach w Galilei, Dolinie Jordanu i Dolnie Beit
Shean.
Pod koniec 1936 roku, żydowskie organizacje
wyraziły zgodę na prowadzenie rozmów w sprawie wprowadzenia
w życie propozycji brytyjskiej Komisji Królewskiej.
26 grudnia 1936
r. Artur Toscani poprowadził w Tel Awiwie pierwszy koncert Palestyńskiej
Orkiestry Filcharmonicznej.
27 grudnia 1936 r. nastąpiło zawarcie traktatu
francusko-syryjskiego. Francja zagwarantowała Syrii i Libanowi
uzyskanie niepodległości.
7 stycznia 1937 r. przywódca polskiej partii
Obozu Narodowo-Radykalnego, Bolesław Piasecki, wezwał
do poparcia Nazizmu i wygnania Żydów z Polski.
14 marca 1937 r. papież Pius XI skrytykował
niemieckich nazistów za interwencję w system edukacji
katolickiej w Niemczech. Równocześnie
skrytykował nazistowski rasizm i totalitaryzm.
W czerwcu 1937 r. rząd Brazylii zalecił wszystkim
brazylijskim konsulatom na świecie ułatwić procedury wydawania
wiz dla Żydów. W rezultacie tej decyzji w latach 1933-1945 ponad
100 tys. Żydów schroniło się w Południowej Ameryce.
W lipcu 1937 r. Stalin przeprowadził "wielką
czystkę" w kadrze oficerskiej Czerwonej Armii (ZSRR).
Zamordowano 30 tys. oficerów i politycznych
komisarzy, w tym 1,5 tys. Żydów. Wśród zamordowanych ośmiu najwyższych
rangą dowódców, pięciu było Żydami.
7 lipca 1937 roku brytyjska komisja dochodzeniowa
Lorda Williama Roberta Wellesley'a Peel'a (1867-1937) opublikowała
swój raport. Komisja zaproponowała podzielenie Palestyny na
dwa państwa: żydowskie i arabskie. Mniejsze państwo żydowskie
miałoby się znajdować na północy Palestyny i obejmować: Galileę,
Dolinę Jezreel i część równiny przybrzeżnej. Pozostałą większą
część Palestyny mieliby otrzymać Arabowie: Samaria, Judea oraz
pustynia Negew. Brytyjczycy planowali pozostawić w swoich rękach
wąski pas ziemi, tworzącej korytarz z Jaffy do Jerozolimy. Plan
przewidywał przesiedlenie 225 tys. Arabów i 1.250 Żydów.
19 lipca 1937 r. niemieccy naziści założyli
w Niemczech obóz koncentracyjny Buchenwald. W obozie
zginęło około 56 tys. ludzi różnych narodowości, w tym ponad
11 tys. Żydów.
W dniach 3-16 sierpnia 1937 roku odbył się
Dwudziesty Kongres Syjonistyczny w Zurychu, w
Szwajcarii. Kongres zdecydował się odrzucić konkretne
granice państwa żydowskiego proponowane przez brytyjską Komisję
Paal'a. Upoważniono Egzekutywę Organizacji Syjonistycznej
do rozpoczęcia negocjacji z rządem brytyjskim na temat utworzenia
państwa żydowskiego w Palestynie.
W sierpniu 1937 r. kraje arabskie odrzuciły
brytyjską propozycję podziału Palestyny, i zapowiedziały walkę
aż do osiągnięcia niepodległości Palestyny i utworzenia rządu
arabskiego. Jesienią 1937 roku ponownie nastała fala licznych
morderstw Żydów w Palestynie. Liczba napaści na żydowskie osady
była szczególnie wysoka w rejonie Nablusu, Nazaretu i Tyberiady.
Arabscy zabójcy zamordowali brytyjskiego administratora regionu
Galilei, Louisa Andrews'a. W odpowiedzi Brytyjczycy nasilili
militarne działania przeciwko Arabom.
7 października 1937 r. w Polsce powstała
antysemicka partia Obóz Zjednoczenia Narodowego.
Założycielami byli: Adam Koc, polski prezydent Ignacy Moscicki
i minister obrony Śmigły-Rydz. Organizowano bojkot oraz pogromy
Żydów.
20 października 1937 r. w wyniku antysemickiej
studenckiej awantury, w salach wykładowych Uniwersytetu Warszawskiego
(Polska) utworzono tzw. getto ławkowe. Tylko w określonych,
wydzielonych ławkach, mogli Żydzi zajmować miejsca. W roku akademickim
1938/1939 liczba studentów żydowskich spadla z 25 % do 8 %.
W 1937 r. polski rząd zezwolił na tzw.
"polonizację gospodarki", realizowaną środkami
bojkotu ze strony oficjalnych instytucji i Kościoła katolickiego.
W latach 1937-1938 Rumuni pozbawili obywatelstwa
wszystkich Żydów. Zostało tam wprowadzone najsurowsze ustawodawstwo
antyżydowskie. Rumunia była najbardziej antysemickim krajem
w Europie.
4 stycznia 1938 roku brytyjski rząd wysłał
do Palestyny specjalną komisję dochodzeniową pod przywództwem
Sir Johna Woodhead'a, której zadaniem było zbadanie najlepszych
metod wprowadzenia w życie zaleceń Komisji Peel'a.
W latach 1938-1944 urząd Wysokiego Komisarza
nad Palestyną sprawował Sir Harold Alfred MacMichael (1882-1969).
11 marca 1938 r. wojska niemieckie wkroczyły
do Austrii. Hitler dokonał Anschlussu Austrii. Ponad 99% Austriaków
poparło przyłączenie do Niemiec. Szokiem dla wielu było wywieszenie
nazistowskich flag na katolickich kościołach. Politycznych przeciwników
nazistów zamknięto w obozach.
25 marca 1938 r. polski sejm wprowadził ograniczenia
rytualnego uboju zwierząt praktykowanego przez Żydów. Zakaz
miał obowiązywać od 1940 r.
26 kwietnia 1938 r. władze niemieckie nakazały
Żydom złożenie specjalnych deklaracji majątkowych przez osoby
posiadające ponad 5.000 marek (2.000 USD).
1 czerwca 1938 r. niemiecka tajna policja
Gestapo przeprowadziła masowe aresztowania Żydów w Niemczech.
Zatrzymano tysiące osób. Większość osadzono w obozie koncentracyjnym
Buchenwald, pozostałych w obozach Dachau i Sachsenhausen. W
Dachau po raz pierwszy nakazano noszenia żółtej "łaty
hańby" (gwiazda Dawida).
W czerwcu brytyjskie władze mandatowe upoważniły
generała Orde Charlesa Wingate (1903-1944) do zorganizowania
żydowskich Specjalnych Oddziałów Nocnych (Special
Night Squads - SNS) do walki z arabskim terrorem
na północy Palestyny. Ich członkowie należeli do Haganah.
W lipcu 1938 r. katolicki ksiądz Charles
Coughlin założył w Detroit (USA) antysemickie radio,
w którym nawoływał do bojkotu Żydów. Założył również w Nowym
Jorku Amerykański Front Chrześcijański.
27 lipca 1938 r. w Niemczech zmieniono wszystkie
żydowskie nazwy ulic.
30 lipca 1938 r. amerykański biznessmen Henry
Ford otrzymał w Niemczech order Wielki Krzyż Niemieckiego
Orła.
1 sierpnia 1938 r. Eichmann założył w Wiedniu
Centrum dla Żydowskiej Emigracji. Eichmann należał od
1933 r. do SS i aktywnie działał w Dachau. Opracował schemat
wywożenia Żydów z Wiednia, który później został zrealizowany
w Berlinie i Pradze.
8 sierpnia 1938 r. Niemcy założyli w północnej
Austrii obóz koncentracyjny Mauthausen. Więźniów zatrudniano
tam w kamieniołomach i zakładach zbrojeniowych. Zginęło w nim
ponad 120 tysięcy ludzi, w tym wielu Żydów.
17 sierpnia 1938 r. niemieckie władze nakazały
usunięcie ze wszystkich dokumentów imion "Israel"
i "Sara".
18 sierpnia 1938 r. Szwajcaria zamknęła swoje
granice dla żydowskich uchodźców, którzy nie posiadają ważnej
wizy.
Jesienią 1938 r. polski rząd pozbawił obywatelstwa
ponad 20 tys. polskich Żydów mieszkających w Austrii. W ten
sposób nie mieli oni możliwości powrotu do Polski, a ich wartościowy
majątek przeszedł w posiadanie polskiego państwa.
3 listopada 1938 r. Niemcy deportowali do
Polski około 18 tys. mieszkających w III Rzeszy Żydów polskich.
Polski rząd wyraził zgodę na przyjęcie zaledwie niewielkiej
ich części, po czym nakazał zamknięcie granicy.
Następnie, w odwecie rozpoczęto deportację
niemieckich Żydów z Polski. Trafiali oni do niemieckich obozów
koncentracyjnych.
7 listopada 1938 r. w Paryżu został zastrzelony
ekretarz niemieckiej ambasady w Paryżu (Francja), Ernst vom
Rath. Strzelał do niego zdesperowany i rozwścieczony 17-letni
Żyd, Herschel Grynszpan, którego rodzinę deportowano z Hanoweru
i przetrzymywano w nieludzkich warunkach na granicy niemiecko-francuskiej.
W noc z 9 na 10 listopada 1938 r. w Niemczech
doszło do masowych pogromów ludności żydowskiej, które przeszły
do historii pod nazwą "kryształowej nocy". Zaczęło się
od palenia książek żydowskich. W płomieniach zginęło całe kulturowe
dziedzictwo niemieckich Żydów. Spłonęła synagoga berlińska.
Zginęło 36 Żydów, a 5 tys. zostało deportowanych do obozów koncentracyjnych.
Sprofanowano lub spalono 101 synagog, zburzono 76, zdemolowano
7.500 sklepów. Pretekstem do wybuchu pogromów był zamach na
pracownika niemieckiej ambasady w Paryżu. Żydowska społeczność
w Niemczech została obciążona przez nazistów obowiązkiem zapłacenia
odszkodowania w wysokości 1 mld marek (4 mln USD).
9 listopada 1938 roku brytyjska Komisja Woodhead'a
przedstawiła swój raport popierający wcześniejsze wnioski Komisji
Peel'a. Jedyną różnicą była propozycja mniejszej wielkości państwa
żydowskiego, który miałby zajmować jedynie 5% powierzchni Palestyny
(wąski obszar wybrzeża).
W 1938 r. Węgry i Włochy wprowadziły antyżydowskie
ustawodawstwo.
W 1938 r. w Polsce studenci Uniwersytetu
Stefana Batorego w Wilnie przyjęli rezolucję domagającą się
wprowadzenia na uczelni całkowitego niedopuszczania do studiów
Żydów, tzw. numerus nullus.
12 listopada 1938 r. Niemcy przyjęli ustawę
o wykluczeniu Żydów z życia gospodarczego. W ten sposób wszystkie
żydowskie firmy w Niemczech zostały przejęte. Jest to wyraźnie
widoczne w datach rozpoczęcia działalności wielu niemieckich
przedsiębiorstw - widnieje data 1938r. Jest to efekt "aryzacji"
niemieckiej gospodarki w 1938 r.
Na przełomie 1938/39 w Niemczech z polecenia
Goeringa, odpowiedzialność za politykę wobec Żydów spoczęła
na oddziałach SS. Przyjęto zasadę jasnej "rasowej"
separacji przez deportację.
Od 1938 r. na Słowacji rządził katolicki
ksiądz Josef Tiso (1887-1947). Słowacja była autonomicznym państwem
zależnym od Niemiec. W tym czasie zaostrzono
na Słowacji ustawodawstwo antysemickie oraz deportowano Żydów
do obozów zagłady.
2 grudnia 1938 r. do Wielkiej Brytanii przypłynęła
pierwsza grupa 200 dzieci z żydowskiego sierocińca w Berlinie
(Niemcy). Tą drogą ewakuowano z Niemiec prawie 10 tys. żydowskich
dzieci.
Do końca 1938 roku do Palestyny przybyło
ponad 100 tys. nielegalnych żydowskich imigrantów. Przez cały
rok dochodziło do aktów arabskiego terroru, w których zginęło
250 Żydów.
5 stycznia 1939 r. Felix Frankfurter został
mianowany Najwyższym Sędziom w Stanach Zjednoczonych.
30 stycznia 1939 r. Adolf Hitler ogłosił
w niemieckim parlamencie (Reichstag) zamiar "unicestwienia
żydowskiej rasy w Europie".
Na początku 1939 r. rząd polski po negocjacjach
z Niemcami, wyraził zgodę na przyjęcie polskich Żydów, deportowanych
przez nazistów z Rzeszy.
W dniach 7 luty-17 marca 1939 roku odbyły
się w Londynie brytyjsko-żydowskie rozmowy przy okrągłym stole,
w sprawie rozwiązania problemów w Palestynie. Strona arabska
odmówiła uczestniczenia w rozmowach razem z Żydami. Rozmowy
zakończyły się niepowodzeniem.
20 kwietnia 1939 r. podczas świętowania 50-tych
urodzin Adolfa Hitlera w Niemczech, wystrojono wnętrza katolickich
kościołów nazistowskimi swastykami.
14 maja 1939 r. z niemieckiego portu Hamburg
wypłynął statek z 930 żydowskimi emigrantami na pokładzie. Płynęli
do swoich rodzin na Kubie, jednakże władze kubańskie odmówiły
im prawa przyjęcia. Uchodźcy zostali przyjęci w Belgii.
15 maja 1939 r. Niemcy założyli w Niemczech
obóz koncentracyjny Ravensbruck. Był to głównie obóz
kobiecy (przeszło przez niego 150 tys. kobiet głównie z Polski).
Zginęło w nim 92 tys. osób, w tym wiele Żydówek.
------- Trzecia "Biała Księga" -------
17 maja 1939 roku brytyjski rząd opublikował
trzecią "Białą Księgę", którą podpisał sekretarz kolonii
Malcolm John MacDonald (1901-1981). Liczbę nowych żydowskich
imigrantów przybywających do Palestyny ograniczono do 75 tys.
w przeciągu pierwszych 5 lat. Później limit imigracji powinien
być uzgadniany wspólnie ze stroną arabską.
Winston Churchill powiedział, że oznacza
ona "śmiertelny cios dla narodu żydowskiego".
18 maja 1939 roku przez Palestynę przeszły
liczne żydowskie demonstracje sprzeciwu wobec ogłoszonej przez
rząd brytyjski "Białej Księgi". Protestowało ogółem
100 tys. Żydów. Równocześnie Haganah i Etzel oświadczyły,
że rozpoczynają kampanię antybrytyjskich operacji wojskowych.
Do końca roku Etzel przeprowadził serię sabotażu na liniach
kolejowych oraz zamachy bombowe na budynki użyteczności publicznej
w Jerozolimie i Tel Awiwie.
Bliski Wschód - 1939 rok (Copyright: Gedeon)
27 lipca 1939 r. Adolph Eichmann otworzył
Centralne Biuro dla Żydowskiej Emigracji w Pradze. W
przeciągu 15 miesiący nakłoniono 26.629 Żydów do ucieczki z
terenów zajętych przez Niemców.
W dniach 16-25 sierpnia 1939 roku odbył się
Dwudziesty Pierwszy Kongres Syjonistyczny w Genewie,
w Szwajcarii. Manifestacyjnie odrzucono na nim postanowienia
brytyjskiej "Białej Księgi".
24 sierpnia 1939 r. Niemcy i ZSRR zawarły
słynny pakt Ribbentrop-Mołotow. Podzielono strefy wpływów w
Europie Wschodniej. Polska miała zostać rozebrana, Litwa miała
przypaść Niemcom, natomiast Łotwa i Estonia dla ZSRR.
W 1939 r. po zawarciu paktu niemiecko-radzieckiego,
ZSRR zaczęła wydawać w ręce niemieckiej policji kryminalnej
(Gestapo) żydowskich komunistów, którzy uciekli
z Niemiec do Rosji. W ten sposób wydano na śmierć między innymi:
Wiktora Altera i Henryka Erlicha z żydowskiego Bondu.
--------------------------------------------------
Materiały opracowywane na podstawie: patrz
.
--------------------------------------------------
CIĄG DALSZY HISTORII:
![Na poczatek](../dodatkowe/up.gif)
|